Sommige wereldburgers laten zich niet bij de neus nemen. Nee nee, ze willen het naadje van de kous weten en gaan uit van het spreekwoord: ‘al is de leugen nog zo snel, de waarheid achterhaalt zich wel’. Wat waarheid als een koe lijkt, wordt door deze wereldburgers met een flinke korrel zout genomen. En juist deze wereldburgers leveren ons de complottheorieën waarvan het haar stijl achteroverslaat. De theorieën schieten als paddenstoelen uit de grond. Ze brengen ons aan het twijfelen en doen ons beeld van een waarheidsgetrouwe wereld soms compleet verdwijnen. Geestig Magazine vraagt zich af hoe samenzweringstheorieën ontstaan, aanhang krijgen en standhouden in een wereld waar alles als waarheid gepresenteerd lijkt te worden.

Hoe complottheorieën ontstaan

Het beeld dat zojuist werd geschetst is niet helemaal juist. Niet alle samenzweringstheorieën ontstaan doordat mensen expliciet op zoek zijn naar manieren om verhalen, feiten of verklaringen onderuit te halen. Hoe ontstaan samenzweringstheorieën dan wel? Om een duidelijk beeld te krijgen van het begin van een samenzweringstheorie, neemt Geestig Magazine u mee naar 11 september 2001, a.k.a The 9/11 Attacks. Rond 08:45 uur vliegt een passagiersvliegtuig de Noordtoren van het World Trade Centre (WTC) binnen. Ruim een kwartier later wordt ook de Zuidtoren van het World Trade Centre geraakt door een vliegtuig. Om 09:30 uur laat George W. Bush voor het eerst van zich horen. Hij beschrijft de gebeurtenissen als schijnbaar terroristische aanslagen. Alsof het allemaal niet erg genoeg was, blijkt ook het Pentagon een doelwit te zijn. Om 09:43 uur weet vlucht 77 zich tegen dit hoofdkwartier van het Amerikaanse Ministerie van Defensie aan te parkeren. De Noord- en Zuidtoren van het WTC en het relatief ongeschonden Salomon Brothers gebouw (WTC-7) storten respectievelijk om 10:28 uur, 10:05 uur en 17:20 uur ineen.

Het officiële verhaal dat door de Amerikaanse overheid naar buiten werd gebracht, biedt één verklaring voor de gebeurtenissen. Naarmate meer en meer bewijs werd vrijgegeven, werd duidelijk wat er was gebeurd: negentien terroristen van Al-Qaeda kaapten vier vliegtuigen en veroorzaakten massale vernietiging. Dit is een vrij ongecompliceerde verklaring. In het verleden zijn er honderden vliegtuigen gekaapt door terroristen, dus een gecoördineerde kaping van vier vliegtuigen tegelijk is makkelijk in te beelden. Het idee om vliegtuigen te gebruiken als gigantische, vliegende bommen was nieuw, maar ‘within the realm of possibility,’ zoals de Engelsen dat zo mooi zeggen. Het is dan ook logisch dat veel mensen genoegen nemen met de officiële verklaring.

Om een samenzweringstheorie van de grond te krijgen zijn er twee dingen nodig. Ten eerste – Scrabbelaars opgelet – een samenzweringstheoreticus. Een samenzweringstheoreticus is iemand die door kritisch te denken de veronderstelde ‘waarheid’ die ons wordt geleverd door overheden in twijfel durft te trekken. Daarnaast moet er iets zijn dat een samenzweringstheoreticus kan gebruiken, iets dat niet logisch is of simpelweg niet kan kloppen. In sommige complottheorieën is dat iets kleins, maar in het geval van 9/11 zijn er een aantal grote gaten te slaan in de officiële verklaring:

  • Drie wolkenkrabbers stortten in elkaar. Toen de Noord- en Zuidtoren van het WTC ineenstortten was dat te verklaren door de gigantische vliegtuigen die zich naar binnen ramden. De valpartij van het Salomon Brothers gebouw is daarentegen niet zo makkelijk te begrijpen. Door het puin dat vrijkomt bij het ineenstorten van de Noordtoren ontstaat er brand in het Salomon Brothers gebouw. Nooit eerder stortte een wolkenkrabber van top tot teen in als gevolg van een brand.
  • Het is hoogst opmerkelijk dat een passagiersvliegtuig het Pentagon heeft weten te rammen. Het Pentagon is ten slotte het kloppend hart van de grootste en meest geavanceerde militaire organisatie die de wereld ooit heeft gekend. Er is dus reden genoeg om aan te nemen dat er goed is nagedacht over een defensief systeem dat het gebouw onkwetsbaar maakt. Een gebouw als het Pentagon zou zich namelijk ook goed moeten kunnen beschermen tegen grond-lucht raketten, toch? De aanval op het Pentagon vond 58 minuten nadat het eerste vliegtuig de Noordtoren doorboorde plaats. Je zou dus denken dat er genoeg tijd was om een aantal jets te verzamelen en Washington, D.C. te beschermen.
  • Geen van de vier gekaapte vliegtuigen is uit de lucht gehaald door gevechtsvliegtuigen, terwijl tussenkomst van gevechtsvliegtuigen wanneer een vliegtuig uit koers raakt een standaardprocedure is. Toen Payne Steward’s Learjet (een middelgrote privéjet) uit koers raakte in 1999 werd de jet opgevangen door meer dan tien vliegtuigen, waarbij de eerste tussenkomst al na twintig minuten was gerealiseerd. De vraag is dan ook: waarom werd er niet gereageerd op de vier gekaapte vliegtuigen?

Een aantal grote zaken wordt dus niet verklaard door het verhaal dat de Amerikaanse overheid naar buiten bracht, en dit is nog maar het topje van de ijsberg. Er zijn door de jaren heen ontzettend veel kanttekeningen geplaatst bij de officiële verklaring van de 9/11 Attacks.

Het uitbouwen van een samenzweringstheorie

Een complottheorie begint dus met een aantal tegenstrijdigheden, maar daarna dient het moeilijkste deel van het opzetten van een samenzweringstheorie zich pas aan. De samenzweringstheoreticus moet vanuit dit beginpunt alle gebeurtenissen op een geloofwaardige manier kunnen verklaren. Wanneer hij daar niet in slaagt, is de theorie weinig aannemelijk en is er een kleine kans dat de theorie aanhang krijgt. Om het uitbouwen van een complottheorie te illustreren, kijken we naar de wijze waarop samenzweringstheoretici de ineenstorting van het Salomon Brothers gebouw hebben weten te verklaren. Ze moeten kunnen aantonen dat de instorting mogelijk vooraf gepland was door een organisatie anders dan Al-Qaeda. Ook moet er worden bewezen dat de manier waarop het gebouw instortte simpelweg niet kan worden verklaard door de omstandigheden op 9/11. De samenzweringstheoreticus maakt hierbij mogelijk gebruik van een van de volgende feiten:

  • Het Salomon Brothers gebouw is niet door een vliegtuig geraakt. Het gebouw had wel te kampen met een brand, maar de brand was redelijk onder controle en zeker niet stuurloos. Nooit eerder is een wolkenkrabber ingestort nadat het in vuur en vlam heeft gestaan. Het ineenstorten van dit gebouw onder deze omstandigheden is dan ook hoogst ongebruikelijk.
  • Er zijn verschillende videofragmenten op internet te vinden waarop te zien is hoe het Salomon Brothers gebouw instort. Het gebouw zakt als het ware de grond in op een volledig uniforme manier (zie onderstaande afbeelding). Als de val van het Salomon Brothers gebouw daadwerkelijk een natuurlijke ineenstorting zou zijn geweest, zoals wordt vermeld in de officiële verklaring, is het onmogelijk dat de instorting zich op zo’n uniforme wijze voltrok. Verschillende reddingswerkers getuigden een serie explosies te hebben gehoord toen ze in de lobby van het Salomon Brothers gebouw personen aan het evacueren waren. Opvallend feit: drie brandweermannen vertelden een filmploeg over het horen van explosies toen er nog geen sprake was van openlijke twijfel over de aard van de aanslagen. Ze hebben minstens vier explosies gehoord, te vergelijken met explosies die zijn te horen bij een gecontroleerde instorting. Kort na de explosies stortte het gebouw in.
wtc7_collapse
De uniforme ineenstorting van het Salomon Brothers gebouw
  • Op internet is op 26 februari 2007 een opmerkelijk videofragment verschenen. Het fragment komt uit het archief van de BBC. Het materiaal betreft een uitgebreid verslag van het instorten van het Salomon Brothers gebouw en is op 11 september 2001 gefilmd. Niets bijzonders, ware het niet dat de instorting van dit nog vrijwel intacte WTC-gebouw pas 26 minuten later plaats zou vinden. Na enkele uren werd het fragment door Google verwijderd.

Op basis van deze en andere bewijzen kan de complottheoreticus concluderen dat het onmogelijk is dat het Salomon Brothers gebouw op een natuurlijke manier ten gronde is gegaan. Als hij dit gegeven heeft weten te bewijzen, is het billijk te concluderen dat het vallen van het Salomon Brothers gebouw een geplande aangelegenheid moet zijn geweest. Hij moet dan noodzakelijkerwijs ook aannemen dat alle gebeurtenissen op 11 september 2001 onderdeel zijn van een groot en doordacht plan. Is dit een plan dat uit de hoge hoed van de Amerikaanse overheid is getoverd of zit er een andere organisatie achter de massale vernietiging?

Na een periode van uitvoerig onderzoek, presenteert de samenzweringtheoreticus een volledige theorie die betekenis weet te geven aan alles wat er op die bewuste 11 september gebeurde. Is de theorie plausibel? Is er op elk stadium van de theorie een doel en motief te onderscheiden? Is er genoeg bewijs om de theorie te ondersteunen? En het belangrijkste: verklaart de theorie daadwerkelijk wat er is gebeurd? Verder is een smoking gun onmisbaar voor een ijzersterke theorie. Een smoking gun kan een gelekt videofragment zijn, maar ook een klokkenluider die daadwerkelijk heeft bijgedragen aan de gebeurtenissen. Als de bewijslast snel wordt vernietigd, zoals het geval was bij het videofragment van de BBC, wordt het bewijs juist sterker.

Allereerst kan een complottheorie dus niet van de grond komen als er geen opmerkelijke gebeurtenis aan voorafgaat. Vervolgens is het belangrijk dat de officiële uitleg van de gebeurtenis niet alles kan verklaren. De laatste schakel in het proces is iemand die in staat is het officiële verhaal onderuit te halen door met een beter alternatief te komen. Op het moment dat een samenzweringstheoreticus alle, bovenstaande elementen heeft weten te vangen in een samenhangend en plausibel verhaal, is er sprake van een volwaardige samenzweringstheorie.