Tao Te Ching – Boek der Paradoxen

Het taoïsme is een uit China afkomstige filosofische en religieuze stroming, die een richtlijn geeft over hoe te handelen in het leven. De belangrijkste opvatting binnen het taoïsme is dat alles in harmonieus evenwicht zal zijn, wanneer men zich laat leiden door de Tao, ‘de weg’ of ‘het pad’.  Dat evenwicht zal niet kunnen bestaan zonder twee tegenhangers van elkaar, zoals Yin en Yang.

Binnen het taoïsme is Tao Te Ching, samen met Zhuangzi, het belangrijkste geschrift. Het bestaat uit 81 verzen en dateert naar schatting uit de zesde eeuw voor Christus. Tao Te Ching is geschreven onder de naam Lao Tzu, ‘de oude wijze’, maar wie deze schrijver was, is tot heden onbekend. Vermoed wordt dat de verzen eeuwenlang mondeling zijn doorgegeven en ergens in de geschiedenis zijn opgeschreven. Buiten het feit dat Tao Te Ching de fundamenten voor het taoïsme heeft gelegd, is het geschrift om een andere reden zeer interessant. Tao Te Ching is hét boek der paradoxen en blijft daardoor vaak onbegrepen.  

lao-tzu

De paradoxen in Tao Te Ching kunnen het best geïllustreerd worden aan de hand van een gedachte-experiment. Stel dat er een wereld is, waarin iedereen een bril draagt met verschillende kleuren glazen (rode glazen, groene glazen, blauwe glazen…). Hierdoor ziet iedereen de wereld in een andere kleur. Op een gegeven moment besluit een man om zijn bril af te zetten. Wanneer vervolgens aan hem gevraagd wordt welke kleur de wereld nou echt heeft, antwoordt hij: “De wereld heeft geen kleur, doch alle kleuren tegelijk”. Voor anderen zou dit een paradox zijn, voor de man is het echter helemaal logisch.

“Niets is zachter en wendbaarder dan water.

Niets is sterker in het breken van wat hard en sterk is.

Niets kan het daarin overtreffen.

Het zachte overwint het harde.

Het wendbare overwint het stugge.

Niemand die dit niet weet.

Niemand die het in de praktijk brengt.

Daarom zegt de wijze:

Wie in de wereld de minste is, is de wijste in de wereld.

Wie het leed van de wereld torst, is de grootste onder de mensen.

De waarheid klink vaak paradoxaal.”

Tao Te Ching – vers 78

Binnen het taoïsme is Wu Wei, ‘niet handelen’, één van de belangrijkste begrippen. Het is onderdeel van het paradoxale begrip Wei Wu Wei, ‘handelen door niet te handelen’. Vaak wordt dit begrip geassocieerd met de manier waarop water zich gedraagt. Water vloeit en biedt geen weerstand, maar toch kan het zelfs de sterkste stenen laten eroderen. Het lijkt alsof water niets doet, toch doet het iets. Volgens Lao Tzu is het doel van de mens om zich te gedragen als water, op een volledig natuurlijke manier, waarbij het pad van spontane en moeiteloze beweging wordt gevolgd: zoals de aarde om de zon draait, zoals water door rivieren stroomt.

“De weg naar het licht, ziet er duister uit.

De weg die vooruit gaat, lijkt terug te gaan.

Een vlakke weg lijkt heuvelachtig.

Echte innerlijke kracht lijkt een afgrond.

Echte puurheid ziet er uit als schande.

Verregaande goedheid ziet er uit als onvoldoende.

Standvastigheid lijkt onstabiel.

Echte materie lijkt vaag.

Het grote vierkant heeft geen hoeken.

Grote schepen zijn traag.

Geweldige muziek klinkt zwak.

Mooie verschijningen hebben geen vorm.

De Tao is onzichtbaar en onbenoembaar.

Toch, alleen de Tao zorgt bekwaam voor alles

en brengt tot perfectie.”

Tao Te Ching – vers 41

Lao Tzu probeert in Tao Te Ching de wereld te beschrijven zoals de wereld echt is. De Tao wordt vaak onbenoembaar genoemd, toch probeert Lao Tzu hem te benoemen. Tao Te Ching is hier op zichzelf al één grote paradox, door het onbeschrijfbare te beschrijven, maar woorden schieten hiervoor eigenlijk tekort. Ze zijn gebonden aan de strikte betekenis die zij met zich mee dragen, waardoor er allemaal semantische paradoxen ontstaan. In het Zhuangzi staat hierover geschreven: “Ik zou graag een man vinden die alle woorden vergeten is, dat is de man waartegen ik wil praten.” Wat een prachtige paradox.