Aristoteles en Plato: bekende filosofen die iedereen kent en die veel latere filosofen hebben geïnspireerd. Maar ook zij hadden een inspirerende voorganger op wie zij een deel van hun theorieën baseerden: Alcmaeon van Croton. Wie was deze man, naar wie studievereniging Alcmaeon is genoemd?

Er is vooral heel veel onduidelijk over Alcmaeon. Hij leefde rond de 6e eeuw voor Christus, maar men weet niet wanneer precies. Ook weet men niet of hij een praktiserend, wetenschappelijk of filosofisch arts was. Wel is zeker dat hij leefde in het Griekse stadje Croton, waar rond die tijd ook de welbekende Pythagoras en volgens geschiedschrijver Herodotus de beste artsen van Griekenland leefden. Alcmaeons idee over gezondheid is dat die bestaat wanneer de krachten (nat, droog, koud, heet, et cetera) in gelijkheid zijn. Wanneer één sterker wordt dan een ander, ontstaat een ziekte. Hij gebruikte een politieke metafoor hiervoor: democratie is gezondheid, tirannie is ongezondheid. Misschien deed hij hier wel een politiek statement; in zijn tijd werd Griekenland namelijk overheerst door een tiran.

Maar naast arts was Alcmaeon ook een wetenschapper die belangrijke, invloedrijke uitspraken deed over het menselijk lichaam. Hij trok conclusies uit wat hij waarnam en baseerde zijn beweringen niet op de zekerheid van een goddelijke openbaring. Iedereen die dat wel deed nam hij niet serieus. Hij geloofde namelijk dat mensen geen duidelijke uitspraken kunnen doen over wat ze niet zien. Alleen de goden kunnen dat. Mensen kunnen wel nadenken over wat ze waarnemen via hun zintuigen. Volgens Theophrastus was Alcmaeon dan ook de eerste Griekse denker die een verschil maakte tussen zintuiglijke waarneming en het begrijpen van deze waarnemingen. Hij gebruikte dit onderscheid om mensen van dieren te scheiden. Alcmaeon ontleedde een dierenoog en zag kanalen (de optische zenuw) van het oog naar het brein lopen. Hieruit concludeerde hij dat alle zintuigen verbonden zijn aan het brein. Daarnaast was hij de eerste die zei dat het brein het centrale orgaan van gevoel en gedachten is, waarmee hij Plato beïnvloedde. Socrates verbond dit idee met een empiristische epistemologie, die Aristoteles later overnam. Deze epistemologie gaat als volgt: het brein levert de ervaringen van de zintuigen, hieruit komen geheugen en mening voort en daaruit ontstaat kennis. Alcmaeon heeft de eerste stap van deze kennistheorie geleverd.

Heel wat ‘wijze’ uitspraken dus, maar Alcmaeon deed ook uitspraken die ons heel voor de hand liggend of juist heel vreemd toekomen. Hij zei bijvoorbeeld dat zicht plaatsvindt in het doorschijnende deel van het oog, dat we horen doordat geluid van het buitenste naar het binnenste oor gaat, en dat we smaak kennen doordat de tong met zijn warmte en vocht voedsel oplost en naar smaak omzet. Over reuk zei hij dat het plaatsvindt als we inademen en er adem naar het brein gaat. Volgens Alcmaeon ontstaat slaap doordat het bloed tijdens de slaap naar de grootste bloedvaten gaat, en tijdens het wakker worden weer door het hele lichaam gaat stromen. Het geslacht van een kind zou worden bepaald door de ouder die het meeste zaad geeft tijdens de bevruchting (ja, naast mannen zouden ook vrouwen zaad geven) en de zon is plat…

Al deze uitspraken moeten echter niet onderschat worden. Ze zijn 2500 jaar geleden gedaan, in een tijd waarin de mensen net uit een landbouwsamenleving kwamen en startten met de handel. Alcmaeon was de eerste die de vragen stelde over menselijke fysiologie die later iedere denker probeerde te beantwoorden. Desondanks is Alcmaeon een beetje genegeerd in het onderzoek naar vroege Griekse filosofie. Dit komt omdat er weinig van zijn boeken over is en er veel twijfel is over wanneer hij precies leefde. Het is wel zeker dat hij het startpunt van de Griekse fysiologie was. Het gaat niet om de uitspraken, het gaat om de vragen die hij stelde en die zijn uitspraken opriepen. En in tegenstelling tot Plato en Aristoteles is naar Alcmaeon wél een faculteitsvereniging genoemd.